Ghi lại một nghệ nhân không chỉ là quay cảnh họ làm nghề; phần quý nhất là lời họ kể: học nghề từ ai, làng làm nghề ra sao, những bí quyết chỉ truyền miệng, những từ ngữ riêng của nghề. Phương pháp thu thập lời kể có hệ thống như vậy gọi là lịch sử truyền miệng. Nó cần ba thứ: câu hỏi chuẩn bị kỹ, bản ghi tiếng rõ, và hồ sơ đi kèm ghi rõ ai nói, khi nào, ai cho phép.
AI giúp rất nhiều ở khâu sau buổi ghi: chép lời, tách đoạn, lập mục lục chủ đề, gợi ý câu hỏi cho buổi sau. Nhưng AI chép phương ngữ, thuật ngữ nghề và tên đất hay sai, nên mọi bản chép phải được người nghe lại. Bài này đi qua toàn bộ quy trình cho một nhóm nhỏ ở làng nghề, trường học hay câu lạc bộ di sản.
Vì sao phải ghi ngay, và ghi ai trước
Ở nhiều làng nghề, người nắm kỹ thuật cổ nhất thường đã ngoài bảy mươi. Họ không viết lại gì, vì nghề được học bằng tay và bằng mắt, qua lời dặn của cha mẹ, ông bà. Khi họ mất đi, cùng với họ là cách pha một loại màu, cách nhận biết đất làm gốm, tên gọi của từng công đoạn mà người trẻ đã không còn dùng. Không ai có thể phục dựng những điều đó từ sách, vì chúng chưa từng được ghi.
Vì vậy thứ tự ưu tiên không nên là ai nổi tiếng nhất, mà là ai lớn tuổi nhất, ai sức khoẻ yếu nhất, ai nắm những công đoạn ít người còn làm. Một danh sách ngắn năm người, lập cùng trưởng thôn hoặc chủ nhiệm hợp tác xã, đủ để bắt đầu. Song song, ghi cả người trẻ đang học nghề: lời họ kể về chuyện học nghề hôm nay là tư liệu cho người sau, và cho thấy nghề thay đổi thế nào.
Lịch sử truyền miệng không cần nhân vật có danh hiệu. Một bà cụ từng gánh hàng đi bán khắp vùng, một ông thợ chuyên sửa khung dệt cho cả làng, đều có những hiểu biết không ai khác có. Khi lập danh sách, hãy hỏi: nếu người này không còn, điều gì sẽ không ai biết nữa.
Chuẩn bị một buổi phỏng vấn
Buổi phỏng vấn tốt được quyết định phần lớn trước khi bật máy ghi. Nhóm nên chuẩn bị theo các bước sau:
- Gặp làm quen trước. Đến chơi một buổi không ghi gì, giới thiệu mục đích, hỏi người kể có muốn tham gia không, họ thoải mái nói chuyện vào giờ nào trong ngày.
- Soạn khung câu hỏi theo mạch đời người. Tuổi nhỏ và gia đình, học nghề từ ai, những năm làm nghề nhiều nhất, những thay đổi đã chứng kiến, điều muốn dặn lại. Khung là để không quên, không phải để đọc từng câu.
- Nhờ AI gợi ý câu hỏi mở. Câu lệnh mẫu nên viết ở ngôi người làm việc, ví dụ: "Nhóm sắp phỏng vấn một nghệ nhân làm nón lá bảy mươi tuổi. Hãy gợi ý mười lăm câu hỏi mở theo mạch đời người, tránh câu hỏi có hoặc không, tránh câu dẫn dắt." Sau đó bỏ những câu không hợp với người kể.
- Chuẩn bị giấy đồng ý. Một trang ngắn ghi rõ: ghi âm, ghi hình để lưu trữ ở đâu, có công bố không, dùng cho mục đích gì, người kể có quyền yêu cầu không công bố một đoạn nào đó.
- Kiểm thiết bị ở đúng nơi sẽ ghi. Đến trước mười lăm phút, thu thử một phút, nghe lại bằng tai nghe. Tiếng quạt, tiếng gà, tiếng xe máy ngoài ngõ phát hiện ở bước này dễ xử lý hơn sau khi đã ghi xong.
Lưu ý ở bước ba: câu lệnh mẫu hay câu dặn người phỏng vấn, bạn đều nên viết theo ngôi "nhóm" hoặc "người phỏng vấn" cho rõ vai, để bản ghi chú dự án không lẫn giữa lời của nhóm và lời của nghệ nhân.
Kỹ thuật thu tiếng và ghi hình đủ dùng, không cần phòng thu
Tiếng quan trọng hơn hình. Hình hơi rung vẫn xem được, nhưng tiếng rè thì không ai chép được lời. Một micro cài áo nối với điện thoại thứ hai cho tiếng rõ hơn hẳn micro sẵn có của máy quay đặt xa. Ghi song song hai thiết bị để phòng một cái hỏng.
Chọn chỗ yên và quen với người kể. Gian nhà trong thường yên hơn hiên ngoài. Nhưng nếu nghệ nhân chỉ thoải mái khi ngồi cạnh khung dệt hay lò nung, hãy ghi ở đó và chấp nhận tiếng nền, vì lời kể tự nhiên quý hơn âm thanh sạch.
Ghi cảnh làm nghề tách riêng. Phần phỏng vấn ngồi một chỗ, máy cố định. Phần làm nghề ghi riêng, cận tay, nhiều góc, có lời người làm giải thích từng công đoạn. Hai phần cắt riêng thì dễ biên tập và dễ tìm lại hơn.
Để người kể nói hết câu. Người phỏng vấn mới hay chen vào khi người kể ngừng lại. Khoảng lặng vài giây thường là lúc họ đang nhớ thêm. Gật đầu thay cho tiếng "dạ, vâng" giúp bản ghi sạch hơn.
Ghi chú hiện trường ngay sau buổi. Ai có mặt, thời tiết, những gì người kể chỉ tay mà không nói thành lời, những đoạn họ dặn không công bố. Ghi trong vòng một giờ, vì để tới tối là quên.
Chép lời bằng AI và chỗ hay sai
Công cụ chuyển giọng nói thành chữ đã khá tốt với tiếng Việt phổ thông, nói rõ, ít tiếng nền. Với người cao tuổi, giọng địa phương đậm, nhiều thuật ngữ nghề, kết quả giảm rõ rệt. Lỗi thường gặp là tên người và tên đất bị viết thành từ phổ thông gần âm, từ địa phương bị "sửa" thành từ toàn quốc, và những câu nói nhỏ hoặc chồng tiếng bị bỏ qua mà không báo.
Vì vậy bản chép tự động chỉ là bản nháp. Quy trình hợp lý: chạy chép tự động, rồi một người trong nhóm, tốt nhất là người cùng vùng, vừa nghe vừa sửa. Những chỗ không nghe rõ ghi dấu ngoặc vuông kèm thời điểm trong bản ghi, ví dụ "[không rõ, phút 12:40]", thay vì đoán. Những từ địa phương giữ nguyên, kèm chú thích nghĩa ở cuối.
Sau khi bản chép đã sửa, AI hữu ích ở bước tổ chức: chia bản chép thành các đoạn theo chủ đề, gắn mốc thời gian, lập danh sách thuật ngữ nghề xuất hiện trong buổi, gợi ý câu hỏi còn bỏ ngỏ cho buổi sau. Câu lệnh mẫu: "Đây là bản chép đã kiểm của buổi phỏng vấn nghệ nhân làm gốm. Hãy chia thành các đoạn theo chủ đề kèm mốc thời gian, liệt kê các thuật ngữ nghề và chỗ người kể nhắc tới mà chưa giải thích. Không sửa lời người kể." Trước khi dán, xoá những đoạn người kể dặn không công bố và thông tin cá nhân của người được nhắc tên.
Hồ sơ đi kèm mỗi buổi ghi
Một tệp ghi âm không có hồ sơ gần như vô dụng sau vài năm. Mỗi buổi nên có một phiếu với các thông tin sau:
| Mục | Nội dung cần ghi | Ghi chú |
|---|---|---|
| Người kể | Họ tên, năm sinh hoặc tuổi ước, nghề, nơi ở | Chỉ công bố những gì người kể đồng ý |
| Người phỏng vấn và người ghi | Họ tên, vai trò trong buổi | Cần cho việc trích dẫn sau này |
| Thời gian, địa điểm | Ngày, giờ bắt đầu và kết thúc, nơi ghi | Địa danh dùng tên hiện hành, kèm tên cũ nếu người kể dùng tên cũ |
| Tệp gốc | Tên tệp âm thanh, video, thời lượng | Lưu gốc không cắt ghép |
| Phạm vi đồng ý | Lưu nội bộ, dùng cho trường học, hay công bố rộng | Kèm bản chụp giấy đồng ý |
| Đoạn hạn chế | Mốc thời gian những đoạn không công bố | Bản công bố phải cắt bỏ |
| Tóm tắt nội dung | Năm đến mười dòng các chủ đề chính | Có thể để AI soạn nháp rồi sửa |
Phiếu này cũng là thứ giúp người khác dùng tư liệu đúng cách. Một nhà nghiên cứu mười năm sau tìm tới kho của làng sẽ cần biết họ được phép trích đoạn nào, và phải ghi nguồn thế nào.
Đạo đức khi ghi lời người khác
Lịch sử truyền miệng là lời của người thật về đời sống thật, đôi khi có những chuyện buồn, chuyện riêng của gia đình và hàng xóm. Vài nguyên tắc nhóm nên giữ:
- Người kể luôn có quyền dừng buổi ghi, rút lại một đoạn, hoặc đổi ý về việc công bố, kể cả sau khi đã ký giấy.
- Không dùng lời kể để xếp hạng nghệ nhân hay so ai giỏi hơn ai; mỗi người là một góc nhìn.
- Chuyện người kể nói về người khác, nhất là người còn sống, cần cân nhắc kỹ trước khi công bố.
- Không cắt ghép làm đổi ý người nói khi dựng video giới thiệu; đoạn trích phải giữ đúng ngữ cảnh.
- Gửi lại cho người kể hoặc gia đình một bản ghi và bản chép, như một cách cảm ơn và để họ kiểm lại.
- Không đưa giọng nói của nghệ nhân vào công cụ nhân bản giọng nói khi chưa có sự đồng ý rõ ràng cho đúng việc đó.
Nguyên tắc cuối ngày càng quan trọng khi công cụ tạo giọng nói giả ngày càng dễ dùng. Giọng của một người là một phần nhân thân của họ, không phải nguyên liệu để thử công nghệ.
Lưu trữ và đưa tư liệu trở lại cộng đồng
Tệp gốc lưu ở ít nhất hai nơi, định dạng phổ biến, kèm phiếu và bản chép. Nên có một bảng tổng hợp tất cả các buổi ghi, mỗi dòng một buổi, để ai tiếp quản cũng tra được. Đây là việc nhàm chán nhất nhưng quyết định kho tư liệu có sống được không.
Tư liệu chỉ thật sự có ích khi quay trở lại cộng đồng. Một buổi chiếu ở nhà văn hoá, một tập sách nhỏ in những đoạn kể hay nhất, một bài học cho học sinh của trường trong xã, một góc nghe tại nhà truyền thống. AI có thể giúp soạn bản tóm tắt dễ đọc cho học sinh từ bản chép đã kiểm, nhưng lời trích phải giữ nguyên văn, có ghi tên người kể.
Nếu tỉnh có bảo tàng hoặc thư viện đang thu thập tư liệu địa phương, hãy liên hệ để gửi một bản lưu kèm phiếu đồng ý. Kho lưu của cơ quan chuyên môn thường bền hơn ổ cứng của một câu lạc bộ, và giúp tư liệu của làng có mặt trong bức tranh chung của di sản vùng.
Câu hỏi thường gặp
Phỏng vấn lịch sử truyền miệng khác phỏng vấn báo chí thế nào?
Phỏng vấn báo chí thường nhắm một đề tài cho một bài viết cụ thể. Lịch sử truyền miệng ghi trọn mạch đời và hiểu biết của người kể để lưu trữ lâu dài, nên buổi ghi dài hơn, câu hỏi mở hơn, và hồ sơ đi kèm chặt hơn.
Một buổi phỏng vấn người cao tuổi nên dài bao lâu?
Thường không quá một đến một tiếng rưỡi, có nghỉ giữa chừng, tuỳ sức khoẻ và hứng thú của người kể. Chia thành nhiều buổi ngắn tốt hơn một buổi dài mệt mỏi, và buổi sau thường có thêm chuyện vì người kể đã nhớ lại.
Có cần xin phép bằng văn bản không, hay chỉ cần đồng ý miệng?
Nên có văn bản ngắn, hoặc ít nhất ghi lại lời đồng ý ở đầu bản ghi, nêu rõ mục đích và phạm vi sử dụng. Với người không tiện ký, có thể nhờ người nhà ký cùng và ghi rõ trong phiếu.
Công cụ chép lời bằng AI có xử lý được giọng địa phương không?
Được một phần, nhưng sai nhiều với giọng đậm, người cao tuổi và thuật ngữ nghề. Hãy coi bản chép tự động là bản nháp và để người cùng vùng nghe lại, đánh dấu những chỗ không rõ thay vì đoán.
Học sinh có thể tham gia ghi tư liệu nghệ nhân không?
Có, và đó là cách hay để nối các thế hệ. Học sinh nên làm theo nhóm, có giáo viên hướng dẫn, được tập trước cách hỏi và cách giữ đạo đức khi ghi lời người khác, và không đánh giá hay chấm điểm người kể.
Nên dùng video hay chỉ ghi âm?
Ghi âm là tối thiểu và dễ làm nhất. Video cần thiết khi ghi thao tác làm nghề, vì động tác tay không thể tả hết bằng lời. Nhiều nhóm ghi âm cho phần trò chuyện và quay video cho phần làm nghề.