AI hiện nay đọc được phần lớn chữ Hán in rõ và dịch nghĩa chung khá trôi, nhưng với chữ Nôm, chữ viết tay, chữ khắc mòn trên bia và những văn bản dùng điển cố, sai sót còn nhiều và thường không báo trước. Nó có thể đưa ra một bản phiên âm trông rất hợp lý trong khi đọc nhầm vài chữ quan trọng: tên người, niên hiệu, địa danh.
Vì vậy với gia phả, câu đối, văn bia, sắc phong của dòng họ hay của làng, cách dùng hợp lý là để AI làm bước hỗ trợ: đọc thử, gợi ý, giúp bạn hiểu đại ý và chuẩn bị câu hỏi, rồi nhờ người đọc được Hán Nôm kiểm. Bài này chỉ cách làm đó, kèm những dấu hiệu cho thấy bản đọc của AI không đáng tin.
Vì sao chữ Hán Nôm khó với máy
Chữ Hán là hệ chữ được dùng rộng ở nhiều nước, có kho văn bản số khổng lồ, nên các mô hình AI được học nhiều. Chữ Hán in rõ, chữ chân phương viết cẩn thận, AI đọc khá tốt. Nhưng văn bản cổ ở làng xã Việt Nam thường viết tay theo lối thảo hoặc hành, dùng chữ dị thể, chữ viết tắt, có chỗ kiêng huý viết khác đi, lại qua nhiều năm ẩm mốc, mối mọt.
Chữ Nôm còn khó hơn. Đây là hệ chữ người Việt tạo ra để ghi tiếng Việt, ghép từ các bộ phận của chữ Hán, và cách viết không thống nhất giữa các thời kỳ, các vùng, thậm chí giữa các người chép. Lượng văn bản Nôm đã số hoá và có bản đọc chuẩn ít hơn nhiều so với chữ Hán, nên mô hình ít dữ liệu để học. Nhiều chữ Nôm đọc được theo vài cách, và chọn cách nào phụ thuộc ngữ cảnh mà máy chưa nắm chắc.
Thêm một tầng khó: ngay cả khi đọc đúng mặt chữ, hiểu đúng nghĩa văn bản cổ đòi hỏi biết điển cố, chức danh, niên hiệu, cách xưng hô thời đó. Câu đối ở nhà thờ họ thường gói một điển tích trong vài chữ. Bản dịch máy dịch từng chữ sẽ ra một câu đúng ngữ pháp mà sai hẳn ý.
AI làm tới đâu với từng loại tư liệu
Bảng dưới là đánh giá theo kinh nghiệm sử dụng chung, để bạn biết nên kỳ vọng thế nào. Chất lượng công cụ thay đổi nhanh, nên luôn thử với một đoạn đã biết bản đọc chuẩn trước khi tin vào kết quả.
| Loại tư liệu | AI hỗ trợ được | Cần chuyên gia ở đâu |
|---|---|---|
| Hoành phi, câu đối chữ Hán khắc rõ | Nhận dạng mặt chữ, gợi ý phiên âm Hán Việt | Dịch nghĩa, giải điển cố |
| Gia phả chép tay chữ Hán | Đọc thử từng đoạn rõ chữ, gợi ý cấu trúc | Tên người, tên hiệu, niên hiệu, ngày giỗ |
| Văn bản có chữ Nôm | Gợi ý một phần, độ tin thấp | Gần như toàn bộ phiên âm |
| Văn bia mòn, chụp nghiêng | Rất hạn chế | Đọc tại chỗ hoặc từ bản dập |
| Sắc phong, văn bản hành chính cổ | Nhận dạng phần chữ in mẫu, gợi ý loại văn bản | Niên hiệu, tên thần, chức danh, ý nghĩa pháp lý thời đó |
Điểm chung của cột thứ ba là tên riêng và mốc thời gian. Đó chính là những thông tin dòng họ cần nhất, và cũng là chỗ AI hay đọc nhầm nhất mà không hề do dự.
Quy trình dùng AI hỗ trợ đọc một cuốn gia phả
Giả sử dòng họ của bạn còn một cuốn gia phả chép tay, không ai trong họ đọc được. Đây là cách làm từng bước để vừa tận dụng AI, vừa không bị dẫn sai:
- Chụp từng trang theo cách chụp tư liệu giấy: thẳng góc, ánh sáng đều, có thước, đặt tên tệp theo số trang. Chụp thêm ảnh cận những chỗ chữ nhỏ hoặc mờ.
- Chọn một trang rõ nhất, đưa vào công cụ có khả năng đọc ảnh, yêu cầu nhận dạng từng chữ và đánh dấu những chữ không chắc. Câu lệnh mẫu: "Đây là ảnh một trang gia phả chép tay bằng chữ Hán, có thể lẫn chữ Nôm. Hãy chép lại từng dòng theo thứ tự đọc, đánh dấu [?] cho mọi chữ không chắc, sau đó phiên âm Hán Việt. Không dịch nghĩa, không tự sửa chữ."
- Xem tỷ lệ chữ bị đánh dấu không chắc. Nếu nhiều, đừng chạy tiếp cả cuốn; kết quả sẽ không đáng công.
- Với những trang đọc được, nhờ AI tóm đại ý: trang này nói về đời thứ mấy, có những tên người nào, có ngày tháng nào. Đây là bản đồ để bạn biết cuốn sách có gì.
- Lập danh sách câu hỏi cụ thể cho chuyên gia: trang nào, dòng nào, chữ nào cần đọc lại, kèm ảnh cận. Chuyên gia đọc nhanh hơn nhiều khi có danh sách rõ ràng.
- Ghi bản đọc cuối cùng theo ba cột: chữ gốc, phiên âm, dịch nghĩa, kèm tên người đã kiểm từng phần.
Đi theo quy trình này, AI tiết kiệm thời gian ở phần dễ và giúp bạn đặt câu hỏi đúng, còn phần khó, phần quan trọng, vẫn qua tay người có chuyên môn.
Dấu hiệu bản đọc của AI không đáng tin
Văn quá trơn so với văn bản cổ. Gia phả thật thường có câu cụt, lặp công thức, ghi chép khô. Nếu bản dịch đọc như một đoạn văn hiện đại mượt mà, có thể AI đã "điền" ý thay vì dịch.
Tên người phổ biến bất thường. Khi không đọc được tên riêng, mô hình có xu hướng chọn những chữ hay gặp trong tên người. Một trang có quá nhiều tên giống nhau, hoặc tên không khớp với tên các đời con cháu mà dòng họ còn nhớ, là dấu hiệu đọc nhầm.
Niên hiệu và năm không khớp nhau. AI có thể đọc ra một niên hiệu và tự quy đổi sang năm dương lịch. Hãy kiểm việc quy đổi bằng bảng niên biểu đáng tin; sai một chữ niên hiệu là lệch hàng chục năm.
Không có chữ nào bị đánh dấu là không chắc. Với chữ viết tay cổ, một bản đọc tự tin trăm phần trăm đáng ngờ hơn bản có vài dấu hỏi. Nếu bạn đã yêu cầu đánh dấu mà AI không đánh dấu chữ nào, hãy kiểm thử bằng một đoạn đã biết đáp án.
Câu trả lời đổi khi hỏi lại. Đưa cùng một ảnh hai lần mà ra hai bản đọc khác nhau ở cùng một chữ, thì chữ đó chưa được đọc chắc chắn. Chênh lệch giữa các lần chạy là chỉ dẫn tốt cho chỗ cần chuyên gia.
Hỏi AI về đại ý và bối cảnh, không hỏi về đáp án
Có một cách dùng AI ít rủi ro hơn nhiều so với nhờ nó đọc chữ: hỏi về bối cảnh. Ví dụ bạn đã có bản phiên âm do người đọc giúp, nhưng không hiểu vì sao gia phả ghi một cụ là "hiển khảo", vì sao có trang ghi "phụng sự" kèm một chức danh lạ, hay vì sao ngày giỗ ghi theo can chi mà không có số năm. Những câu hỏi kiểu này thuộc về kiến thức chung về văn bản cổ, nơi AI giải thích khá mạch lạc và bạn dễ kiểm lại bằng sách tra cứu.
Câu lệnh mẫu: "Trong gia phả chép tay của một dòng họ ở đồng bằng Bắc Bộ có cụm từ này [dán phiên âm]. Hãy giải thích cụm từ thường được dùng trong loại văn bản nào, mang nghĩa gì, có những cách hiểu nào khác nhau. Nếu không chắc, hãy nói rõ là không chắc." Câu cuối quan trọng: nó cho mô hình một lối ra thay vì buộc phải đưa đáp án.
Ranh giới cần giữ: câu trả lời về bối cảnh giúp bạn hiểu và đặt câu hỏi tốt hơn, nhưng không dùng để quyết định một tên người, một năm sinh, một quan hệ cha con trong phả đồ. Những điều đó phải dựa trên mặt chữ đã được người có chuyên môn đọc, đối chiếu với trí nhớ của các cụ trong họ và các tư liệu khác như văn bia, sổ sách của làng.
Tìm người đọc Hán Nôm và làm việc với họ
Người đọc được Hán Nôm có thể là các cụ cao niên trong làng từng học chữ, thầy cô hoặc sinh viên ngành Hán Nôm, cán bộ bảo tàng tỉnh, người trông coi đình chùa có học chữ Hán. Các trường đại học có khoa ngữ văn hay ngành Hán Nôm, các viện nghiên cứu chuyên ngành là nơi có thể nhờ giới thiệu. Mỗi người có thế mạnh khác nhau: người quen đọc văn bia chưa chắc quen gia phả viết thảo.
Khi nhờ người, hãy chuẩn bị ảnh rõ, danh sách câu hỏi, và bản đọc thử của AI có đánh dấu chỗ nghi ngờ. Nói rõ đó là bản máy đọc, để họ không mất thời gian đi từ đầu ở chỗ dễ, nhưng cũng không bị bản máy dẫn dắt ở chỗ khó. Thoả thuận trước về thù lao hoặc cách cảm ơn, về việc ghi tên người đọc trong bản cuối.
Một lưu ý tế nhị: gia phả và tư liệu dòng họ có thể ghi những chuyện riêng của họ tộc. Trước khi gửi ảnh cho người ngoài hay tải lên công cụ trực tuyến, hãy hỏi ý trưởng họ, và với những trang có nội dung nhạy cảm, chỉ chia sẻ phần cần đọc. Ảnh gửi qua công cụ AI công cộng có thể được lưu theo điều khoản của dịch vụ, cần kiểm trước.
Lưu kết quả để đời sau dùng được
Bản đọc gia phả là công sức nhiều người, nên được lưu sao cho con cháu sau này còn kiểm lại được. Một bộ lưu tốt gồm:
- Ảnh chụp gốc từng trang, không chỉnh sửa, đặt tên theo số trang.
- Bản chép chữ gốc dạng chữ số hoá, nếu có người nhập được, hoặc ít nhất là ảnh cắt từng dòng.
- Bản phiên âm Hán Việt và bản dịch nghĩa, tách riêng, ghi rõ ai đọc, ai dịch, ngày nào.
- Danh sách những chữ còn chưa đọc được, để thế hệ sau hoặc công cụ tốt hơn sau này thử lại.
- Ghi chú phần nào có AI hỗ trợ và phần nào đã được người kiểm.
- Ít nhất hai bản lưu ở hai nhà khác nhau trong họ, cộng một bản in để ở nhà thờ họ.
Danh sách chữ chưa đọc được nghe như thừa, nhưng chính nó cho thấy sự trung thực của bản đọc, và mở đường cho người sau tiếp tục thay vì tưởng mọi thứ đã xong.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh câu đối rồi hỏi AI dịch có được không?
Được để hiểu đại ý, nhất là khi chữ khắc rõ. Nhưng câu đối thường dùng điển cố và cách nói hàm súc, bản dịch máy dễ ra nghĩa đen sai ý. Nếu định in lại hay giải thích cho khách tham quan, nên nhờ người đọc Hán Nôm kiểm.
Chữ Nôm và chữ Hán khác nhau thế nào khi nhìn bằng mắt thường?
Người không học chữ rất khó phân biệt, vì chữ Nôm thường ghép từ các bộ phận của chữ Hán. Cách nhận biết thô là đọc âm Hán Việt thấy không thành câu tiếng Hán có nghĩa, nhưng việc này cần người có chuyên môn xác nhận.
AI có quy đổi được ngày âm lịch, niên hiệu trong gia phả sang dương lịch không?
AI có thể gợi ý, nhưng hay sai ở năm đầu và năm cuối niên hiệu, năm nhuận, hoặc khi đọc nhầm chữ niên hiệu. Bạn nên kiểm bằng bảng niên biểu và lịch vạn niên đáng tin, ghi rõ cách đã quy đổi.
Văn bia mòn có cách nào giúp AI đọc tốt hơn không?
Chụp nhiều ảnh với ánh sáng chiếu xiên từ các hướng khác nhau giúp nét khắc nổi rõ hơn. Bản dập do người có kinh nghiệm làm cũng cho hình rõ hơn ảnh chụp, nhưng việc dập cần xin phép đơn vị quản lý và làm đúng cách để không hại bia.
Có nên tải toàn bộ gia phả lên mạng sau khi dịch xong không?
Đó là quyết định của dòng họ. Nhiều họ chỉ công bố phần phả đồ và lược sử, giữ lại phần ghi chép riêng. Hãy bàn trong họ trước, và nếu công bố, cân nhắc thông tin của những người còn sống.