Tháng Giêng, tháng Hai âm lịch là mùa lễ hội của nhiều dân tộc ở miền núi phía Bắc: người Tày, Nùng mở hội Lồng tồng xuống đồng, người H'Mông có hội Gầu Tào, người Thái làm lễ Xên bản, Xên mường ở nhiều nơi. Đây là lúc nông nhàn sau vụ thu hoạch, trời vào xuân, người ta có thời gian sum họp, cầu một năm làm ăn thuận lợi, và vui chơi sau một năm vất vả.
Bài này giới thiệu ba lễ hội tiêu biểu, những trò chơi thường gặp, cách dự hội như một vị khách biết điều, và cách dùng AI để tìm hiểu mà không lẫn lễ của dân tộc này sang dân tộc khác. Tên gọi, thời gian và trình tự lễ khác nhau theo từng vùng, từng bản; những gì viết dưới đây là phần thường gặp, không phải khuôn mẫu chung cho mọi nơi.
Vì sao lễ hội vùng cao dồn vào đầu năm
Ở vùng núi phía Bắc, nhịp năm của người làm nông gắn với mùa mưa và mùa khô. Lúa nương, ngô thường thu hoạch vào cuối năm, sau đó là những tháng khô lạnh ít việc đồng áng. Khi Tết qua và trời bắt đầu ấm, trước lúc bắt tay vào vụ mới, cả bản có thời gian rảnh hiếm hoi trong năm. Lễ hội rơi vào khoảng này không phải ngẫu nhiên: đó là dịp chuyển từ nghỉ ngơi sang lao động.
Phần lễ thường có mục đích cầu mùa, cầu bình an cho người và vật nuôi, tạ ơn tổ tiên và các vị được cộng đồng thờ. Phần hội là các trò chơi, hát giao duyên, thi tài, ăn uống chung. Với thanh niên, lễ hội đầu xuân còn là dịp gặp gỡ, làm quen, có khi nên duyên. Vì vậy một lễ hội bản không chỉ là sự kiện văn hoá cho người ngoài xem, mà là một phần quan trọng của đời sống xã hội.
Khi tìm hiểu, bạn nên giữ cách nhìn của người quan sát tôn trọng: tả lại cộng đồng làm gì, họ giải thích ý nghĩa ra sao, thay vì phán đúng sai hay gắn những lời bình về linh ứng. Đó cũng là cách các nhà dân tộc học làm việc.
Lồng tồng: lễ xuống đồng của người Tày, Nùng
Tên gọi và thời gian. Lồng tồng, có nơi gọi là Lùng tùng, nghĩa là xuống đồng. Lễ thường diễn ra trong tháng Giêng âm lịch, ở các bản Tày, Nùng thuộc những vùng như Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Thái Nguyên theo địa giới hiện nay. Mỗi bản, mỗi xã chọn ngày riêng.
Phần lễ. Lễ được tổ chức ở một thửa ruộng lớn hoặc bãi đất rộng của bản, có mâm lễ của các gia đình, người làm lễ đọc lời cầu cho mưa thuận gió hoà, lúa tốt, người và gia súc khoẻ mạnh. Sau lễ, có nơi làm nghi thức cày đường cày đầu tiên của năm.
Ném còn. Trò chơi tiêu biểu nhất là ném còn: quả còn là túi vải nhiều màu, nhồi hạt bông, hạt thóc hoặc cát, có tua dài. Người chơi cầm tua quay rồi ném lên cao cho lọt qua vòng tròn trên đỉnh cây tre dựng giữa bãi. Ai ném trúng được cả bản reo hò, và vòng còn bị xuyên thủng được xem là điềm vui cho mùa màng.
Hát then, hát sli, hát lượn. Trong ngày hội, các điệu hát giao duyên vang lên ở nhiều góc bãi. Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019; trong lễ hội, bạn có thể nghe các làn điệu then, đàn tính trong phần hội văn nghệ.
Các trò khác. Kéo co, đánh yến, đánh quay, múa sư tử, thi nấu cơm, thi các món bánh truyền thống. Nhiều trò cho phép khách tham gia, và chơi vài lượt cùng người trong bản là cách hoà vào hội tốt nhất.
Gầu Tào và ngày hội của người H'Mông
Gầu Tào là lễ hội của người H'Mông, thường được tổ chức trong những ngày đầu năm ở các vùng có đông người H'Mông như Lào Cai, Tuyên Quang, Điện Biên, Lai Châu, Sơn La. Nhiều tài liệu ghi rằng theo truyền thống, Gầu Tào do một gia đình đứng ra tổ chức để cầu phúc, cầu con hoặc cầu sức khoẻ cho người trong nhà, và cả bản cùng đến dự. Ngày nay, ở nhiều nơi, chính quyền và cộng đồng tổ chức Gầu Tào như một ngày hội chung của cả xã.
Trung tâm của bãi hội là cây nêu dựng cao, có treo vải đỏ và vật trang trí. Người dự hội đi vòng quanh cây nêu, rồi vào phần vui chơi. Các hoạt động thường gặp có thổi khèn và múa khèn, ném pao, đánh tu lu là trò quay con quay gỗ, bắn nỏ, đẩy gậy, hát giao duyên. Tiếng khèn H'Mông là âm thanh đặc trưng của những ngày này, và người thổi khèn giỏi vừa thổi vừa múa, xoay người, nhào lộn rất khéo.
Ném pao là trò chơi giao duyên: nam nữ đứng thành hai hàng, ném quả pao bằng vải qua lại cho nhau. Nhìn thì đơn giản, nhưng đây là dịp để thanh niên làm quen, trò chuyện. Khách có thể đứng xem hoặc tham gia khi được mời; tránh trêu ghẹo hay chen vào hàng của người khác khi chưa hiểu luật chơi.
Người Thái: Xên bản, Xên mường và vòng xoè
Ở nhiều bản Thái vùng Tây Bắc, Xên bản là lễ cúng của cả bản, Xên mường là lễ của một vùng rộng hơn gồm nhiều bản. Lễ nhằm cầu bình an, cầu mùa và tạ ơn những vị được cộng đồng thờ. Thời gian tổ chức khác nhau theo từng nơi: có nơi làm vào đầu năm, có nơi làm theo chu kỳ vài năm một lần. Một số địa phương đã phục dựng lễ Xên bản, Xên mường sau một thời gian dài gián đoạn, có sự tham gia của người cao tuổi am hiểu nghi thức.
Phần hội gắn liền với xoè. Nghệ thuật Xoè Thái được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2021. Xoè có nhiều điệu, trong đó xoè vòng là điệu dễ tham gia nhất: mọi người nắm tay thành vòng tròn, bước theo nhịp trống, chiêng, đàn, càng lúc càng đông. Ở nhiều nơi, khách được mời vào vòng xoè ngay từ lần đầu, không cần biết trước động tác.
Bên cạnh xoè, lễ hội của người Thái thường có ném còn, tó má lẹ là trò đánh quả lẹ bằng gỗ, thi dệt, thi nấu cỗ, và những món ăn đặc trưng như cá nướng, xôi nếp nương, các món chấm. Nếu bạn dự hội ở Sơn La hay Điện Biên, đây là dịp để thấy cả đời sống văn hoá Thái hiện diện trong một không gian.
Tóm tắt ba lễ hội và những điều thường gặp
Bảng dưới gom các thông tin chính để bạn dễ so sánh. Tất cả các cột đều có khác biệt theo địa phương, nên coi đây là điểm khởi đầu để hỏi tiếp.
| Lễ hội | Dân tộc | Thời gian thường gặp | Hoạt động tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Lồng tồng | Tày, Nùng | Tháng Giêng âm lịch | Lễ cầu mùa trên ruộng, ném còn, hát then, sli, lượn, kéo co |
| Gầu Tào | H'Mông | Những ngày đầu năm | Dựng cây nêu, thổi khèn, ném pao, đánh tu lu, bắn nỏ |
| Xên bản, Xên mường | Thái | Tuỳ nơi, có nơi đầu năm, có nơi theo chu kỳ | Lễ cầu bình an của bản, mường; xoè vòng, ném còn, tó má lẹ |
| Chợ tình Khâu Vai | Nhiều dân tộc ở vùng Mèo Vạc | Thường được nhắc là ngày 27 tháng 3 âm lịch | Phiên chợ gặp gỡ gắn với truyền thuyết địa phương, nay thành lễ hội đông khách |
Dòng cuối là ví dụ về một sinh hoạt văn hoá đã chuyển thành điểm du lịch lớn. Khi đến những lễ hội như vậy, bạn sẽ gặp cả phần sinh hoạt của người dân lẫn phần tổ chức cho khách; nhìn được cả hai mới có bức tranh đúng.
Dự hội bản như một vị khách biết điều
Lễ hội đầu xuân ở nhiều nơi ngày càng đông khách từ xa. Những điều dưới đây giúp bạn vui hội mà không làm phiền người tổ chức và người dân.
- Phân biệt phần lễ và phần hội: phần lễ nghiêm trang, đứng xa và giữ yên lặng; phần hội mới là lúc vui chơi.
- Không bước qua mâm lễ, không chạm vào cây nêu, vật lễ khi chưa được phép.
- Tham gia trò chơi khi được mời, làm theo luật của bản dù khác với cách bạn từng biết.
- Uống rượu có chừng mực; ở hội đông người, say xỉn gây chuyện là điều làm hỏng niềm vui của cả bản.
- Hỏi trước khi chụp ảnh cận cảnh người dân, đặc biệt là người làm lễ, người già và trẻ em.
- Đi xe máy cẩn thận trên đường đèo đông người vào ngày hội, đỗ xe đúng chỗ người tổ chức chỉ.
- Mang rác ra khỏi bãi hội; nhiều bản không có người dọn dẹp sau lễ.
Nếu bạn đi cùng học sinh hoặc đoàn đông người, hãy liên hệ trước với người tổ chức ở địa phương, giới thiệu đoàn và hỏi những điều cần tránh trong lễ năm đó.
Dùng AI tìm hiểu lễ hội các dân tộc: quy trình gọn
AI rất tiện để dựng khung kiến thức trước chuyến đi hoặc trước khi làm bài tìm hiểu, nhưng thông tin lễ hội các dân tộc trên mạng thường lặp lại nhau, có khi sai từ gốc. Quy trình dưới đây giúp bạn tận dụng AI mà vẫn giữ được độ chính xác.
- Viết câu lệnh có đủ ba yếu tố: tên dân tộc, vùng cụ thể, tên lễ. Ví dụ: "Giới thiệu lễ Lồng tồng của người Tày ở vùng Cao Bằng: mục đích, phần lễ, phần hội, trò chơi thường gặp. Nói rõ chi tiết nào khác nhau giữa các nơi và chi tiết nào bạn không chắc."
- Yêu cầu AI tách riêng phần mô tả nghi thức và phần ý nghĩa, để bạn biết đâu là điều quan sát được, đâu là cách diễn giải.
- Đối chiếu năm UNESCO ghi danh, tên di sản với trang thông tin của cơ quan văn hoá, không chỉ dựa vào AI.
- Hỏi người dân hoặc cán bộ văn hoá xã về ngày tổ chức của năm đó.
- Sau chuyến đi, nhờ AI sắp xếp ghi chép thành bài, nhưng tự viết phần cảm nhận và giữ nguyên lời người dân kể.
- Khi đưa ghi âm, ghi chép phỏng vấn vào AI, bỏ tên đầy đủ, nơi ở cụ thể của người được phỏng vấn nếu họ chưa đồng ý công khai.
Nếu AI đưa ra những câu chuyện nguồn gốc lễ hội có tình tiết quá đẹp, quá trọn vẹn, hãy hỏi lại nguồn. Truyền thuyết dân gian có thật và rất đáng quý, nhưng phải được ghi là truyền thuyết của cộng đồng nào, không phải điều AI tự ghép.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội Lồng tồng là gì?
Lồng tồng, có nơi gọi là Lùng tùng, là lễ xuống đồng của người Tày, Nùng, thường tổ chức trong tháng Giêng âm lịch. Phần lễ cầu mùa màng thuận lợi, phần hội có ném còn, hát then, sli, lượn, kéo co và nhiều trò chơi dân gian.
Gầu Tào là lễ hội của dân tộc nào?
Gầu Tào là lễ hội của người H'Mông, thường diễn ra những ngày đầu năm. Theo truyền thống, lễ do một gia đình tổ chức để cầu phúc, cầu sức khoẻ; ngày nay nhiều nơi tổ chức thành ngày hội chung với thổi khèn, ném pao, đánh tu lu.
Ném còn chơi như thế nào?
Người chơi cầm tua của quả còn, quay vài vòng lấy đà rồi ném lên cao sao cho quả còn lọt qua vòng tròn gắn trên đỉnh cây tre dựng giữa bãi hội. Ném trúng vòng được coi là điềm vui, cả bãi hội reo hò cổ vũ.
Xoè Thái được UNESCO ghi danh năm nào?
Nghệ thuật Xoè Thái được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2021. Trong lễ hội, xoè vòng là điệu dễ tham gia nhất, mọi người nắm tay thành vòng tròn và bước theo nhịp nhạc.
Khách du lịch có được tham gia lễ hội của bản không?
Phần lớn lễ hội đầu xuân chào đón khách ở phần hội, khách có thể tham gia trò chơi, vào vòng xoè khi được mời. Phần lễ nên đứng xa, giữ yên lặng, không chạm vào vật lễ và hỏi trước khi chụp ảnh người làm lễ.
Làm sao biết ngày tổ chức lễ hội của từng bản?
Ngày lễ thường do từng bản, từng xã chọn và có thể thay đổi theo năm. Cách chắc nhất là hỏi cán bộ văn hoá xã, cơ sở lưu trú hoặc người quen ở địa phương; thông tin trên mạng và câu trả lời của AI chỉ nên dùng để tham khảo.