Tranh Đông Hồ là dòng tranh dân gian được làm ở làng Đông Hồ, vùng Thuận Thành, Bắc Ninh, bằng cách in từng lớp màu từ các bản khắc gỗ lên giấy dó quét điệp, với màu lấy từ nguyên liệu tự nhiên. Xưa kia tranh được bày bán dịp Tết để treo trong nhà, nên còn được gọi là tranh Tết.
Những bức như Đám cưới chuột, Lợn ăn cây ráy, Gà đàn, Chăn trâu thổi sáo, Đánh ghen là hình ảnh nhiều người Việt quen từ sách giáo khoa. Bài này giải thích tranh Đông Hồ được làm ra sao, vì sao giấy có ánh lấp lánh, cách đọc ý nghĩa một bức tranh, khác biệt với tranh Hàng Trống, và cách dùng AI để tìm hiểu mà không gán ý nghĩa tuỳ tiện.
Làng tranh bên bờ sông Đuống
Đông Hồ là một làng ven sông Đuống. Nghề tranh ở đây được truyền qua nhiều thế hệ, xưa kia cả làng tất bật vào mấy tháng cuối năm để kịp phiên chợ tranh trước Tết. Người các nơi về mua tranh mang về dán trên vách, treo trong nhà như một phần của không khí năm mới, rồi năm sau thay tranh mới.
Khi tục treo tranh Tết thưa đi, nghề tranh Đông Hồ thu hẹp mạnh. Từ chỗ cả làng làm, số hộ còn giữ nghề giảm còn ít. Những nghệ nhân giữ ván khắc cũ, giữ cách làm màu, cách in, đã góp phần quan trọng để dòng tranh này còn đến hôm nay. Nghề làm tranh Đông Hồ đã được ghi vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia; về tình trạng hồ sơ với UNESCO, bạn nên kiểm thông tin hiện hành của cơ quan văn hoá trước khi trích dẫn.
Hiện nay, ngoài tranh khổ truyền thống, làng còn làm tranh khổ nhỏ, tranh đóng khung làm quà, thiệp. Nhiều trường học và đoàn khách đến làng để xem in tranh và tự tay in một bức. Đây là cách nghề tranh tìm chỗ sống mới, đồng thời đặt ra câu hỏi giữ chất truyền thống đến đâu khi làm hàng lưu niệm.
Một bức tranh Đông Hồ ra đời thế nào
Quy trình dưới đây là khung chung thường được nghệ nhân mô tả. Mỗi nhà có cách làm riêng ở từng khâu.
- Làm giấy điệp: giấy dó làm từ vỏ cây dó, được quét một lớp hồ trộn bột vỏ sò điệp nghiền mịn. Lớp điệp tạo ánh lấp lánh khi nghiêng tranh dưới ánh sáng, cũng là đặc điểm dễ nhận ra nhất của tranh Đông Hồ.
- Chuẩn bị ván khắc: mỗi màu cần một ván khắc riêng, thêm một ván nét (thường in màu đen) để định hình. Ván khắc bằng gỗ, nghệ nhân giữ qua nhiều đời. Một bức tranh nhiều màu cần nhiều ván.
- Pha màu tự nhiên: các tài liệu thường kể đen từ than lá tre hoặc rơm nếp đốt, đỏ từ sỏi son, vàng từ hoa hoè, xanh từ lá chàm hoặc gỉ đồng, trắng từ chính lớp điệp. Màu được nghiền, pha với hồ.
- In từng màu: nghệ nhân dùng ván như con dấu lớn, quét màu lên ván, đặt giấy lên rồi xoa đều, hoặc úp ván xuống giấy. In màu nọ, phơi khô, rồi mới in màu kia.
- In nét sau cùng: lớp nét đen thường in cuối để các mảng màu có đường viền rõ.
- Phơi và hoàn thiện: tranh được phơi khô tự nhiên, xếp lại để bán.
Vì in bằng ván, các bức cùng mẫu có hình gần giống nhau, nhưng mỗi bức vẫn hơi khác ở độ đậm của màu, độ khớp giữa các lớp. Người chơi tranh thích chính những khác biệt nhỏ đó, là dấu tay của người in.
Đọc ý nghĩa vài bức tranh quen thuộc
Tranh Đông Hồ thường có ý chúc tụng, châm biếm nhẹ nhàng, hoặc tả sinh hoạt. Bảng dưới nêu cách hiểu phổ biến; nhiều bức có hơn một cách hiểu, bạn nên nói "thường được hiểu là".
| Bức tranh | Hình ảnh chính | Cách hiểu thường gặp |
|---|---|---|
| Đám cưới chuột | Đoàn chuột rước dâu, dâng lễ cho mèo | Châm biếm cảnh phải lo lót, nhún nhường kẻ mạnh |
| Lợn ăn cây ráy | Con lợn béo, có xoáy âm dương trên mình | Mong no đủ, sung túc |
| Gà đàn | Gà mẹ với bầy gà con | Mong con cháu đông vui, gia đình sum vầy |
| Chăn trâu thổi sáo | Mục đồng thổi sáo trên lưng trâu | Cảnh thanh bình của làng quê |
| Đánh ghen | Ba người, có cảnh giằng co | Châm biếm thói ghen tuông, có lời đề kèm theo |
| Hứng dừa | Người trèo cây, người hứng bên dưới | Cảnh vui đùa, có cách hiểu mang ý trêu đùa tình tứ |
Nhiều bức tranh Đông Hồ có chữ đề bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm, sau này có thêm chữ quốc ngữ. Lời đề giúp hiểu ý tranh, nên khi tìm hiểu bạn nên tìm bản có chữ rõ và nhờ người biết chữ Hán Nôm đọc, hoặc tra sách giới thiệu tranh có phần phiên âm.
Với trẻ em, nên để các em tự kể câu chuyện trong tranh trước khi nghe giải thích. Tranh dân gian vốn là tranh để người xem kể chuyện, và cách các em đọc tranh cũng là một cách hiểu đáng nghe.
Tranh Đông Hồ và tranh Hàng Trống khác nhau thế nào
Tranh Hàng Trống là dòng tranh dân gian của phố Hàng Trống, Hà Nội, cũng từng được bán dịp Tết. Khác biệt lớn nhất nằm ở cách làm. Tranh Hàng Trống thường chỉ in nét từ ván khắc, sau đó tô màu bằng tay, nên màu mịn, có độ chuyển đậm nhạt. Tranh Đông Hồ in tất cả các màu bằng ván, màu thành mảng phẳng, không chuyển sắc.
Về giấy, tranh Hàng Trống thường dùng giấy dó hoặc giấy xuyến không quét điệp; tranh Đông Hồ đặc trưng bởi giấy điệp lấp lánh. Về đề tài, Hàng Trống có nhiều tranh thờ, tranh tố nữ, tranh bộ, gần với nhu cầu người thị dân; Đông Hồ thiên về sinh hoạt làng quê, chúc tụng, châm biếm. Màu Hàng Trống thường dùng phẩm nhuộm, đậm và tươi hơn, còn Đông Hồ giữ màu từ cây cỏ, đất đá, trầm và ấm.
Ngoài hai dòng này, Việt Nam còn có tranh Kim Hoàng (vùng Hoài Đức, Hà Nội) với tranh in trên giấy đỏ, tranh làng Sình ở Huế dùng nhiều trong thờ cúng dân gian. Khi giới thiệu, bạn có thể dùng ba câu hỏi để phân biệt: in hay tô màu, giấy gì, đề tài gì. Ba câu đó đủ để người mới không lẫn các dòng tranh với nhau.
Dùng AI tìm hiểu tranh dân gian: làm gì và tránh gì
AI có thể giúp đọc tranh, soạn tài liệu, gợi hoạt động cho lớp học. Nhưng khi nói về ý nghĩa tranh, AI dễ gán ý nghĩa hiện đại hoặc trộn tranh của các dòng khác nhau. Một số gợi ý:
- Hỏi đúng tên tranh: "Giải thích cách hiểu phổ biến về bức tranh Đông Hồ Đám cưới chuột, phân biệt cách hiểu phổ biến với cách diễn giải riêng của một số người."
- Nhờ so sánh có tiêu chí: "So sánh tranh Đông Hồ, Hàng Trống và Kim Hoàng theo bốn tiêu chí: cách làm, giấy, màu, đề tài. Ghi rõ chỗ nào các nguồn còn khác nhau."
- Soạn hoạt động lớp học: "Gợi ý một buổi học 45 phút cho học sinh lớp 4 về tranh Đông Hồ, có phần kể chuyện theo tranh và phần thử in bằng con dấu khắc trên khoai tây. Không có phần chấm điểm."
- Tránh nhờ AI "vẽ tranh kiểu Đông Hồ" rồi giới thiệu như tranh Đông Hồ. Ảnh do AI tạo không phải tranh dân gian; nếu dùng, ghi rõ là ảnh minh hoạ tạo bằng AI.
- Tránh dùng ảnh chụp tranh của nghệ nhân để làm sản phẩm bán khi chưa xin phép. Mẫu tranh cổ là vốn chung, nhưng bản in cụ thể, ảnh chụp và thiết kế mới đều có người làm ra.
Nếu bạn chụp ảnh tranh ở làng để làm tài liệu học tập, hãy ghi rõ tên cơ sở hay nghệ nhân. Đây vừa là ghi nguồn, vừa giúp người đọc tìm đến đúng nơi làm tranh.
Mua và giữ một bức tranh Đông Hồ
Nhận biết tranh in thủ công. Nhìn kỹ bề mặt giấy, nghiêng dưới ánh sáng để thấy lớp điệp lấp lánh. Các mảng màu in thủ công có độ dày không đều, đôi chỗ lệch nhẹ giữa lớp màu và lớp nét. Tranh in máy trên giấy công nghiệp thường phẳng, màu đều tăm tắp, không có ánh điệp.
Hỏi người bán. Hỏi tranh in ở đâu, giấy gì, màu gì. Người làm tranh thật thường sẵn lòng kể về cách làm. Nếu mua ở làng, bạn còn có thể xem tận mắt cách in.
Bảo quản. Giấy dó và màu tự nhiên kỵ ẩm và nắng gắt. Nên đóng khung có kính, treo nơi khô, tránh ánh nắng chiếu thẳng. Mùa nồm ở miền Bắc, để ý dấu hiệu ẩm mốc ở mép giấy.
Tặng tranh. Tranh Đông Hồ là món quà có câu chuyện. Khi tặng, kèm một tờ giới thiệu ngắn về ý nghĩa bức tranh; bạn có thể nhờ AI soạn rồi tự sửa cho đúng, như vậy người nhận hiểu giá trị món quà hơn.
Năm hiểu lầm thường gặp về tranh Đông Hồ
Tranh Đông Hồ quen thuộc đến mức nhiều chi tiết được kể đi kể lại mà không ai kiểm. Dưới đây là những chỗ hay sai, kể cả trong câu trả lời của chatbot.
- "Tranh Đông Hồ là tranh vẽ tay." Thực ra tranh Đông Hồ in bằng ván khắc, mỗi màu một ván. Tranh tô màu bằng tay là đặc điểm của tranh Hàng Trống.
- "Tranh nào có hình con giống, đồng quê cũng là Đông Hồ." Nhiều tranh mới vẽ theo phong cách dân gian, in máy trên giấy thường, được bán dưới tên Đông Hồ. Muốn biết chắc, hãy xem giấy điệp và dấu vết in thủ công.
- "Mỗi bức tranh có một ý nghĩa duy nhất." Tranh dân gian được người xem đọc theo nhiều cách. Có bức vừa được hiểu là châm biếm vừa được hiểu là vui đùa. Giới thiệu nên dùng "thường được hiểu là".
- "Màu tranh Đông Hồ hoàn toàn giống nhau giữa các nhà." Mỗi nhà có công thức pha màu, độ đậm, cách in riêng. Ngay cùng một nhà, các mẻ màu cũng khác nhau đôi chút theo nguyên liệu.
- "Tranh Đông Hồ chỉ để treo Tết." Đó là công dụng gốc, nhưng ngày nay tranh được dùng làm quà, trang trí quanh năm, làm tư liệu học tập và cảm hứng cho thiết kế. Khi dùng hoạ tiết tranh cho sản phẩm thương mại, cần tôn trọng người làm tranh và ghi rõ nguồn cảm hứng.
Mỗi khi AI đưa ra một chi tiết về tranh Đông Hồ có năm tháng, tên người, số lượng, hãy kiểm lại với sách giới thiệu tranh dân gian, bảo tàng hoặc chính các nghệ nhân ở làng. Chỗ AI hay sai nhất là trộn đặc điểm của các dòng tranh với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Tranh Đông Hồ ở đâu?
Tranh Đông Hồ được làm ở làng Đông Hồ ven sông Đuống, vùng Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Nghề làm tranh ở đây truyền qua nhiều thế hệ và đã được ghi vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.
Vì sao giấy tranh Đông Hồ lấp lánh?
Giấy dó được quét một lớp hồ trộn bột vỏ sò điệp nghiền mịn, gọi là giấy điệp. Lớp điệp tạo ánh lấp lánh khi nghiêng tranh dưới ánh sáng và cũng là màu trắng nền của tranh. Đây là dấu hiệu dễ nhận ra nhất của tranh Đông Hồ.
Màu tranh Đông Hồ làm từ gì?
Theo mô tả thường gặp, màu đen lấy từ than lá tre hoặc rơm nếp, đỏ từ sỏi son, vàng từ hoa hoè, xanh từ lá chàm hoặc gỉ đồng, trắng từ điệp. Màu được nghiền và pha với hồ trước khi quét lên ván khắc để in.
Tranh Đông Hồ khác tranh Hàng Trống ở điểm nào?
Tranh Đông Hồ in tất cả các màu bằng ván khắc trên giấy điệp, màu thành mảng phẳng. Tranh Hàng Trống thường chỉ in nét rồi tô màu bằng tay, màu có chuyển đậm nhạt, đề tài gần với thị dân và có nhiều tranh thờ.
Bức Đám cưới chuột có ý nghĩa gì?
Cách hiểu phổ biến cho rằng bức tranh châm biếm cảnh kẻ yếu phải lo lót, nhún nhường kẻ mạnh, qua hình ảnh đoàn chuột rước dâu dâng lễ cho mèo. Cũng có người đọc tranh theo hướng vui vẻ, hài hước, nên khi giới thiệu nên nói "thường được hiểu là".
Có thể tự in tranh Đông Hồ ở làng không?
Nhiều cơ sở ở làng đón khách và học sinh đến xem quy trình, có phần cho khách tự in một bức nhỏ. Bạn nên liên hệ trước với cơ sở để biết lịch và cách tổ chức, nhất là khi đi theo nhóm đông.