Hát xoan là lối hát nghi lễ và hát hội vào dịp đầu xuân ở các đình, miếu vùng Phú Thọ, do những phường xoan gồm ông trùm, các kép và các đào trình diễn, kết hợp hát, múa, gõ phách và trống. Vì thường hát vào mùa xuân nên nhiều tài liệu giải thích chữ "xoan" là đọc chệch từ "xuân"; người địa phương cũng gọi là hát cửa đình.
Năm 2011, hát xoan được UNESCO ghi vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Sáu năm sau, năm 2017, sau quá trình phục hồi của cộng đồng, hát xoan được chuyển sang Danh sách di sản đại diện của nhân loại. Câu chuyện đó là lý do hát xoan đáng tìm hiểu: nó cho thấy một di sản gần như mất người hát có thể sống lại thế nào.
Hát xoan gắn với đất Tổ ra sao
Hát xoan sinh ra và lưu truyền chủ yếu ở vùng trung du Phú Thọ, quanh thành phố Việt Trì cũ và các làng ven sông. Sau sắp xếp hành chính năm 2025, tỉnh Phú Thọ mới gồm cả địa bàn Vĩnh Phúc và Hoà Bình cũ, nhưng khi nói về hát xoan, người ta vẫn nhắc tới các làng xoan gốc ở vùng Phú Thọ cũ. Ngoài ra hát xoan cũng từng được ghi nhận ở một số làng lân cận.
Trong lời kể dân gian, hát xoan gắn với các vua Hùng: có truyện kể rằng hát xoan được dạy từ thời đó để mừng xuân, cầu mùa. Đây là truyền thuyết lưu truyền trong cộng đồng, có giá trị như một phần đời sống tinh thần của người làng, nhưng không phải tư liệu lịch sử có thể xác định niên đại. Khi giới thiệu, bạn nên nói rõ "theo truyền thuyết của người địa phương" thay vì viết "hát xoan có từ thời Hùng Vương" như một sự thật.
Điều chắc hơn là hát xoan gắn chặt với không gian đình làng và lịch lễ hội đầu năm. Phường xoan đi hát ở đình làng mình và các làng xung quanh, mở đầu bằng phần lễ thờ thành hoàng và các vị được thờ ở đình, rồi mới tới phần hát cho dân làng nghe. Hiểu điều này, bạn sẽ thấy vì sao không thể tách hát xoan khỏi ngôi đình và mùa xuân.
Phường xoan: trùm, kép, đào
Phường xoan. Mỗi làng xoan có một phường, là tổ chức của những người hát. Các tài liệu thường nhắc tới bốn phường xoan gốc là An Thái, Phù Đức, Kim Đới và Thét. Mỗi phường có lề lối, bài bản được truyền từ đời trước, và có thể có những khác biệt nhỏ với phường khác.
Ông trùm. Người đứng đầu phường, thường là người có tuổi, thuộc nhiều bài, nắm lề lối. Trùm giữ việc tổ chức, dạy hát và dẫn phường đi hát. Trong buổi diễn, trùm thường ở vị trí trang trọng, có khi tham gia hát và đánh trống.
Kép. Những người đàn ông trong phường, hát và giữ nhịp bằng trống, phách. Kép thường hát đối với các đào và đỡ giọng cho đào trong nhiều đoạn.
Đào. Những người phụ nữ trẻ trong phường, vừa hát vừa múa, có khi cầm phách. Phần lớn các điệu múa trong hát xoan do đào đảm nhiệm, với động tác đơn giản, chậm, đi theo lời ca.
Truyền nghề trong phường. Người học thường là con em trong làng, học từ nhỏ bằng cách nghe và hát theo người lớn. Không có bản nhạc viết; mọi thứ truyền bằng miệng và bằng việc đi theo phường hát qua nhiều mùa xuân. Đây là lý do khi số nghệ nhân cao tuổi giảm đi, di sản này từng rơi vào tình trạng đáng lo.
Ba chặng của một buổi hát xoan
Một buổi hát xoan đầy đủ thường được mô tả theo ba chặng. Mỗi chặng có chức năng và không khí khác nhau. Bảng dưới tóm tắt ở mức người nghe cần biết; chi tiết mỗi phường có khác.
| Chặng | Nội dung chính | Không khí |
|---|---|---|
| Hát nghi lễ (hát thờ) | Hát mừng, ca ngợi các vị được thờ ở đình, cầu mùa màng, cầu bình yên | Trang nghiêm, theo lề lối |
| Hát quả cách | Các bài hát có cấu trúc riêng, kể chuyện, tả cảnh lao động, sinh hoạt, mỗi quả cách có tên gọi | Vừa nghi thức vừa có tính trình diễn, xen hát và múa |
| Hát hội | Hát đối đáp, hát giao duyên giữa kép và đào, có khi dân làng cùng tham gia | Vui, thoải mái, gần với hát chơi |
Phần "quả cách" là chỗ người mới hay thắc mắc. Có thể hiểu mỗi quả cách là một tiết mục có bố cục riêng, gồm nhiều đoạn, nối với nhau theo trình tự. Số quả cách được ghi nhận khác nhau tuỳ phường và tuỳ tài liệu, nên khi kể bạn không cần đưa con số, chỉ cần nói "nhiều quả cách".
Chặng hát hội là chặng người ngoài dễ cảm nhất vì lời gần gũi và có nhịp đối đáp. Nếu dẫn học sinh đi xem lần đầu, bạn nên dặn trước các em rằng phần đầu sẽ trang nghiêm, chậm, và phần vui sẽ đến sau.
Từ danh sách khẩn cấp sang danh sách đại diện: chuyện gì đã xảy ra
Khi hồ sơ hát xoan được chuẩn bị, tình trạng được mô tả là đáng lo: số nghệ nhân thuộc nhiều bài đã cao tuổi, người trẻ ít học, các phường không còn hoạt động đều đặn như trước. Việc ghi danh vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp năm 2011 đi kèm một kế hoạch bảo vệ mà Việt Nam cam kết thực hiện.
Những năm sau đó, các phường xoan gốc được khôi phục sinh hoạt, các lớp truyền dạy được mở cho thanh thiếu niên, hát xoan được đưa vào một số hoạt động ở trường học và sinh hoạt cộng đồng của địa phương. Số người biết hát tăng lên, các phường có thêm thành viên trẻ. Năm 2017, Uỷ ban liên chính phủ của UNESCO đồng ý chuyển hát xoan sang Danh sách di sản đại diện, ghi nhận rằng di sản đã thoát khỏi tình trạng nguy cấp.
Bài học ở đây không nằm ở danh hiệu. Một di sản sống được là nhờ có người hát, người nghe, có dịp để hát và có người trẻ chịu học. Danh hiệu giúp thu hút quan tâm và nguồn lực, còn phần việc thật nằm ở các ông trùm, bà trùm kiên nhẫn dạy từng câu cho lớp sau. Khi kể chuyện hát xoan cho học sinh, đây là chi tiết đáng nói nhất.
Câu lệnh mẫu khi tìm hiểu hát xoan cùng AI
Hát xoan có nhiều từ cổ và địa danh làng mà AI có thể không nắm chắc. Những câu lệnh dưới đây giúp bạn khai thác phần giải thích chung, đồng thời buộc AI nói rõ chỗ không chắc.
- "Giải thích ba chặng của một buổi hát xoan Phú Thọ cho học sinh lớp 7, mỗi chặng bốn câu. Phần nào là truyền thuyết thì ghi rõ là truyền thuyết."
- "Ông trùm, kép, đào trong phường xoan là ai, làm gì? Trình bày như một bảng ba cột."
- "Dưới đây là lời một đoạn hát xoan (dán lời). Giải nghĩa các từ cổ, chỉ ra câu nào là lời chào, lời chúc, lời đối đáp. Không suy đoán tên quả cách nếu không chắc."
- "Lập dàn ý thuyết trình năm phút về hành trình hát xoan từ danh sách cần bảo vệ khẩn cấp năm 2011 sang danh sách đại diện năm 2017, nêu vai trò của cộng đồng."
Mọi tên phường, tên quả cách, tên nghệ nhân mà AI đưa ra cần đối chiếu với tài liệu của bảo tàng tỉnh, trung tâm văn hoá hoặc sách khảo cứu về hát xoan. Nếu làm dự án ở trường và có điều kiện, một buổi gặp nghệ nhân phường xoan có giá trị hơn mọi bản tóm tắt.
Đi nghe hát xoan vào mùa xuân
Hát xoan sống nhất vào tháng Giêng, tháng Hai âm lịch, khi các làng mở hội và các phường đi hát ở đình. Ngoài mùa này, một số câu lạc bộ và trung tâm văn hoá có buổi trình diễn theo lịch. Chuẩn bị như sau sẽ giúp chuyến đi trọn vẹn.
- Hỏi trung tâm văn hoá hoặc phòng văn hoá xã, phường nơi có phường xoan để biết lịch hát mùa xuân năm đó.
- Đọc trước về ba chặng hát để biết mình đang nghe chặng nào.
- Đến sớm, đứng hoặc ngồi ở vị trí không chắn lối đi vào đình. Phần hát nghi lễ diễn ra trang nghiêm, giữ im lặng.
- Xin phép trước khi chụp ảnh cận các đào, các kép, nhất là trẻ em trong phường.
- Sau buổi hát, nếu được trò chuyện với trùm phường, hỏi về cách học hát ngày xưa và hôm nay. Ghi chép lại, gửi lại phường một bản nếu bạn định dùng cho dự án.
Với người làm du lịch: đừng giới thiệu hát xoan là "tiết mục" trong chương trình tham quan đền Hùng nếu chưa thoả thuận với phường. Hát ở cửa đình trong mùa hội là sinh hoạt của làng, khách đến là đến dự, không phải đến xem buổi diễn đặt trước.
Nghe hát xoan qua bản ghi: chọn bản nào, nghe thế nào
Không phải ai cũng về được Phú Thọ đúng mùa hội. Bản ghi hình, ghi âm là cách gần nhất để làm quen. Có ba loại bản ghi bạn sẽ gặp: bản ghi tư liệu do cơ quan văn hoá, bảo tàng hay nhà nghiên cứu thực hiện, thường quay tại đình với nghệ nhân phường xoan; bản quay hội làng của người dân, chất lượng không đều nhưng giữ được không khí thật; và bản dàn dựng trên sân khấu có ánh sáng, có thể đã rút gọn.
Với người mới, nên bắt đầu bằng bản tư liệu có phần giới thiệu từng chặng, rồi xem bản quay hội làng để thấy hát xoan sống trong cộng đồng thế nào. Bản sân khấu xem sau cùng, khi bạn đã đủ hiểu để nhận ra chỗ nào được dàn dựng thêm. Khi xem, chú ý đội hình: kép và đào đứng thành hàng đối nhau, trùm ở vị trí riêng, các đào múa với động tác tay chậm, có khi cầm quạt hoặc phách.
Nếu bạn định trích một đoạn bản ghi cho bài thuyết trình hay dự án, hãy ghi rõ nguồn, tên phường và năm quay nếu có. Bản ghi tư liệu thuộc quyền của đơn vị thực hiện, nên dùng trong lớp học thường không vấn đề, còn đăng lại công khai thì cần xin phép.
Câu hỏi thường gặp
Hát xoan được UNESCO ghi danh năm nào?
Năm 2011, hát xoan Phú Thọ được ghi vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Năm 2017, nhờ kết quả bảo vệ của cộng đồng, hát xoan được chuyển sang Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Vì sao gọi là hát xoan?
Cách giải thích phổ biến là chữ "xoan" đọc chệch từ "xuân", vì lối hát này diễn ra vào mùa xuân. Người địa phương còn gọi là hát cửa đình vì hát ở đình làng. Đây là cách hiểu thường gặp, không phải định nghĩa duy nhất.
Bốn phường xoan gốc là những phường nào?
Các tài liệu thường nhắc tới bốn phường xoan gốc là An Thái, Phù Đức, Kim Đới và Thét, đều ở vùng Phú Thọ. Mỗi phường có lề lối và bài bản riêng được truyền qua nhiều thế hệ, do ông trùm hoặc bà trùm dẫn dắt.
Hát xoan khác quan họ ở điểm nào?
Hát xoan gắn với nghi lễ ở đình đầu xuân, có cả múa và trống, phách, theo ba chặng từ hát thờ đến hát hội. Quan họ là hát đối đáp giữa bọn liền anh, liền chị của các làng kết nghĩa, hát mộc không nhạc đệm khi hát ở làng.
Hát xoan có truyền thuyết gắn với vua Hùng là thật không?
Đó là truyền thuyết lưu truyền trong cộng đồng vùng đất Tổ, có giá trị văn hoá nhưng không phải tư liệu lịch sử xác định niên đại. Khi giới thiệu, nên nói "theo truyền thuyết của người địa phương" thay vì khẳng định hát xoan có từ thời Hùng Vương.
Trẻ em có học hát xoan được không?
Được, và chính việc truyền dạy cho thanh thiếu niên đã giúp hát xoan thoát khỏi tình trạng khẩn cấp. Nhiều lớp truyền dạy ở địa phương nhận học viên nhỏ tuổi. Nên để trẻ học vì thích, không biến việc học hát thành cuộc thi hay chấm điểm.