Một dự án tìm hiểu văn hoá quê hương tốt cho học sinh có bốn phần: chọn một đề tài hẹp gắn với nơi các em sống, đi tìm hiểu thực tế bằng quan sát và trò chuyện với người thật, sắp xếp những gì thu được thành sản phẩm, rồi chia sẻ với lớp và cộng đồng. AI có thể giúp ở khâu lên kế hoạch, soạn câu hỏi, sắp xếp ghi chép, nhưng không nên làm thay phần đi, nghe và viết của các em.
Chương trình giáo dục phổ thông hiện hành có nội dung giáo dục địa phương và các hoạt động trải nghiệm, nên nhiều trường giao cho học sinh những dự án về quê hương. Bài này dành cho giáo viên và phụ huynh muốn đồng hành cùng các em: cách chọn đề, quy trình đi thực tế an toàn, những sản phẩm phù hợp từng lứa tuổi, và ranh giới khi dùng AI.
Chọn đề tài: hẹp, gần, có người để hỏi
Đề tài tốt là đề tài các em có thể chạm tới trong vài tuần. "Văn hoá tỉnh em" quá rộng; "phiên chợ quê em ngày trước và bây giờ" thì vừa sức. Một số hướng đề tài gợi ý:
- Món ăn của quê: một món bánh, món canh, món ăn ngày Tết của gia đình hoặc của làng; cách làm, ai làm, ăn vào dịp nào.
- Nghề truyền thống: một làng nghề, một nghề thủ công trong gia đình, một nghệ nhân trong xóm.
- Không gian làng, phố: cổng làng, giếng làng, đình, chợ, bến sông, con phố cũ; đã thay đổi thế nào qua ba thế hệ.
- Lời ăn tiếng nói: từ địa phương, câu ca dao, câu hò, câu đố mà ông bà còn nhớ.
- Lễ hội và phong tục: lễ hội làng, cách ăn Tết, cách làm giỗ ở địa phương, tả như sinh hoạt văn hoá.
- Trò chơi dân gian: những trò ông bà, bố mẹ từng chơi, luật chơi và dịp chơi.
Đề tài nên có ít nhất một người các em có thể hỏi trực tiếp, như ông bà, hàng xóm, nghệ nhân, cán bộ văn hoá. Có người để hỏi thì dự án mới có tư liệu thật, không thành bài chép mạng.
Quy trình dự án từng bước
Một dự án vừa sức cho học sinh trung học cơ sở thường kéo dài từ hai đến bốn tuần. Giáo viên có thể điều chỉnh theo lứa tuổi và thời lượng.
- Lập nhóm và chọn đề. Mỗi nhóm ba đến năm em, chọn đề tài, viết một câu hỏi chính, ví dụ "vì sao chợ quê em không còn họp trên bến sông".
- Tìm hiểu nền. Đọc sách giáo khoa, tài liệu giáo dục địa phương, trang của bảo tàng hoặc cơ quan văn hoá tỉnh. Ghi lại những điều đã biết và điều còn thắc mắc.
- Chuẩn bị phỏng vấn. Soạn mười câu hỏi ngắn, cụ thể. Phân công ai hỏi, ai ghi chép, ai chụp ảnh. Liên hệ trước với người được phỏng vấn, có phụ huynh hoặc giáo viên đi cùng.
- Đi thực tế. Quan sát, hỏi, ghi chép, chụp ảnh khi được phép. Cảm ơn người được hỏi.
- Sắp xếp tư liệu. Chép lại phỏng vấn, chọn ảnh, đối chiếu với tài liệu đã đọc, ghi rõ nguồn từng thông tin.
- Làm sản phẩm. Bài viết, tập san, bài thuyết trình, video ngắn, bản đồ vẽ tay, triển lãm ảnh nhỏ.
- Chia sẻ. Trình bày trước lớp, mời người được phỏng vấn đến dự nếu có thể, gửi họ một bản sản phẩm.
Bước chia sẻ lại với người được phỏng vấn thường bị bỏ quên, nhưng nó dạy các em rằng tư liệu văn hoá đến từ con người và cần được trả lại cho cộng đồng.
AI giúp ở đâu, không nên dùng ở đâu
Học sinh hôm nay dễ dàng tiếp cận các công cụ AI. Thay vì cấm hoàn toàn, nhiều giáo viên chọn cách phân rõ chỗ được dùng và chỗ không. Bảng dưới là một gợi ý để thầy cô điều chỉnh theo quy định của trường.
| Khâu | AI có thể giúp | Các em cần tự làm |
|---|---|---|
| Chọn đề | Gợi ý nhiều hướng đề tài từ một chủ đề rộng | Chọn đề gắn với nơi mình sống và có người để hỏi |
| Soạn câu hỏi phỏng vấn | Gợi ý câu hỏi, sửa câu cho rõ, lịch sự | Chọn câu phù hợp với người được hỏi, thêm câu của riêng mình |
| Thu tư liệu | Gần như không giúp được | Đi, nhìn, hỏi, nghe, chụp ảnh |
| Sắp xếp ghi chép | Gom ý theo chủ đề, gợi ý dàn ý | Kiểm lại xem AI có thêm thông tin không có trong ghi chép không |
| Viết sản phẩm | Sửa chính tả, gợi ý câu chuyển đoạn | Viết bằng lời của mình, kể điều mình đã thấy |
| Kiểm thông tin | Gợi ý chỗ cần kiểm | Đối chiếu với sách, tài liệu địa phương, người được phỏng vấn |
Câu lệnh mẫu cho học sinh: "Em đang làm dự án về phiên chợ quê em. Đây là ghi chép phỏng vấn bà ngoại. Hãy giúp em sắp các ý thành dàn ý ba phần, không thêm thông tin nào không có trong ghi chép, và đánh dấu chỗ nào em nên hỏi thêm". Nhắc các em bỏ tên đầy đủ, địa chỉ, chuyện riêng của gia đình trước khi dán ghi chép vào công cụ AI.
An toàn và tôn trọng khi đi thực tế
Luôn có người lớn đi cùng. Học sinh không nên tự đi phỏng vấn người lạ hay đến nơi xa. Giáo viên hoặc phụ huynh cần biết lịch, địa điểm và đi cùng nhóm.
Xin phép trước khi ghi âm, chụp ảnh. Giải thích cho người được hỏi rằng tư liệu dùng cho bài học ở trường, hỏi họ có đồng ý cho dùng tên, ảnh hay không. Tôn trọng nếu họ từ chối.
Cẩn thận ở nơi thờ tự và lễ hội. Ăn mặc chỉnh tề, nói nhỏ, không chạm vào đồ thờ, không chụp ảnh khi có biển hoặc người nhắc không được chụp. Tả lễ nghi như sinh hoạt văn hoá, không bàn chuyện linh thiêng hay không.
Giữ an toàn ở làng nghề và bến sông. Xưởng thủ công có lò nung, máy móc, hoá chất; bến sông có nước sâu. Các em đứng ở chỗ người hướng dẫn chỉ, không tự thử dụng cụ khi chưa được phép.
Tôn trọng mọi câu trả lời. Người lớn tuổi có thể kể khác sách, kể khác nhau. Đó không phải là "sai" mà là tư liệu quý. Các em ghi lại cả những chỗ khác nhau và nói rõ trong sản phẩm.
Sản phẩm phù hợp từng lứa tuổi
Với học sinh tiểu học, sản phẩm nên đơn giản và vui: một bức tranh vẽ món ăn quê kèm vài dòng kể, một cuốn sổ nhỏ ghi từ địa phương bà dạy, một bài kể chuyện ngắn trước lớp. Phần phỏng vấn nên do phụ huynh dẫn dắt, các em chủ yếu nghe và hỏi một hai câu. AI hầu như không cần dùng ở lứa tuổi này, nếu dùng thì do người lớn thao tác.
Với học sinh trung học cơ sở, các em có thể làm tập san nhóm, bài thuyết trình có ảnh tự chụp, video ngắn vài phút, bản đồ vẽ tay khu chợ hay con phố. Đây là lứa tuổi bắt đầu dùng AI để soạn câu hỏi và sắp dàn ý dưới sự hướng dẫn của giáo viên.
Với học sinh trung học phổ thông, dự án có thể sâu hơn: so sánh một phong tục qua ba thế hệ, ghi âm và chép lời một nghệ nhân, làm phim tài liệu ngắn, viết bài có trích dẫn nguồn. Các em có thể học cách dùng AI có trách nhiệm, ghi rõ trong sản phẩm phần nào có AI hỗ trợ. Sản phẩm có giá trị có thể được gửi tặng thư viện xã, nhà văn hoá thôn hay bảo tàng địa phương.
Một ví dụ giả định: dự án về phiên chợ quê
Để dễ hình dung, hãy xem một ví dụ giả định. Một nhóm bốn học sinh lớp bảy ở một xã ven sông chọn đề tài "phiên chợ quê em ngày trước và bây giờ". Câu hỏi chính của nhóm là: chợ đã thay đổi những gì trong khoảng năm mươi năm, và vì sao.
Tuần đầu, nhóm đọc phần giáo dục địa phương có nhắc đến chợ quê, hỏi bố mẹ về chợ thời họ còn nhỏ, rồi nhờ AI gợi ý câu hỏi phỏng vấn. Từ mười lăm câu AI gợi ý, nhóm giữ tám câu và tự thêm hai câu riêng, ví dụ "ngày xưa bà đi chợ bằng gì". Tuần thứ hai, có cô giáo đi cùng, nhóm phỏng vấn một bà cụ bán hàng lâu năm và một chú quản lý chợ, chụp ảnh các gian hàng khi được cho phép.
Tuần thứ ba, nhóm chép lại phỏng vấn, nhờ AI sắp ý theo ba chủ đề: hàng hoá, người mua bán, không gian chợ. Một bạn phát hiện AI đã tự thêm một câu về "chợ có từ thế kỷ mười chín" mà không ai nói, nên cả nhóm xoá đi và ghi chú lại. Sản phẩm cuối là một tập san mười trang với ảnh tự chụp, một bản đồ vẽ tay khu chợ, và một đoạn ghi âm ngắn giọng bà cụ kể chuyện. Nhóm mời bà cụ đến dự buổi trình bày và tặng bà một bản tập san.
Nhận xét dự án mà không biến thành cuộc thi
Mục tiêu của dự án văn hoá quê hương là để các em hiểu và gắn bó với nơi mình sống, học cách hỏi, nghe và kể. Vì thế phần nhận xét nên tập trung vào quá trình: các em đã hỏi được gì, phát hiện điều gì bất ngờ, đã kiểm thông tin thế nào, đã làm việc nhóm ra sao. Thay vì xếp hạng nhóm nào hay nhất, giáo viên có thể nêu điểm đáng học của từng nhóm.
Khi trình bày, khuyến khích các em kể về người mà mình đã gặp: bà cụ bán hàng ở chợ, ông nghệ nhân làm nón, chú cán bộ văn hoá xã. Những câu chuyện ấy thường đọng lại lâu hơn mọi con số. Phụ huynh có thể đến dự buổi chia sẻ, và đôi khi chính phụ huynh cũng học được điều mới về quê mình.
Một gợi ý nhỏ cho giáo viên: lưu các sản phẩm tốt qua từng năm thành một kho tư liệu của lớp, của trường. Sau vài năm, đó sẽ là một bộ sưu tập quý về văn hoá địa phương do chính học sinh góp nhặt, có giá trị cho cả những khoá sau.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh tiểu học có nên dùng AI khi làm dự án văn hoá quê hương không?
Ở tiểu học, các em nên tập trung vào nghe, hỏi, vẽ và kể. Nếu cần dùng AI, chẳng hạn để gợi ý câu hỏi, người lớn nên là người thao tác và cùng con đọc lại. Phần trải nghiệm thật với ông bà, hàng xóm mới là trọng tâm.
Làm sao biết bài của học sinh có phải do AI viết thay không?
Cách tốt nhất là chấm cả quá trình: xem ghi chép phỏng vấn, ảnh tự chụp, bản nháp. Khi các em trình bày, hỏi thêm về người đã phỏng vấn và điều đã thấy. Bài có tư liệu thật và trải nghiệm riêng rất khó do AI viết thay.
Nếu người lớn tuổi kể khác với sách thì ghi theo bên nào?
Ghi cả hai và nói rõ nguồn của từng thông tin. Khác biệt giữa lời kể và sách là chuyện thường gặp trong văn hoá dân gian, và chính điều đó làm dự án có giá trị. Có thể hỏi thêm người thứ ba hoặc cán bộ văn hoá địa phương.
Dự án văn hoá quê hương nên kéo dài bao lâu?
Với trung học cơ sở, thường từ hai đến bốn tuần là vừa, gồm một buổi giao đề, một đến hai buổi đi thực tế, thời gian làm sản phẩm và một buổi chia sẻ. Thời lượng cụ thể tuỳ kế hoạch dạy học của nhà trường.
Có cần xin phép khi đưa ảnh người được phỏng vấn lên mạng không?
Có. Ngay cả khi người đó đã cho chụp ảnh để làm bài, việc đăng công khai lên mạng cần được họ đồng ý riêng. Với trẻ em xuất hiện trong ảnh, cần sự đồng ý của phụ huynh. Nếu không chắc, chỉ dùng ảnh trong lớp học.
Học sinh ở thành phố thì làm dự án văn hoá quê hương thế nào?
Các em có thể tìm hiểu văn hoá của chính khu phố mình như chợ, con phố cũ, nghề truyền thống trong phường, hoặc tìm hiểu quê nội, quê ngoại qua lời kể của ông bà. Văn hoá đô thị cũng là văn hoá địa phương đáng tìm hiểu.